Koszty i opłaty sądowe

Obowiązek uiszczenia opłaty sądowej od pisma procesowego stanowi jeden z podstawowych obowiązków ciążących zasadniczo na każdej stronie postępowania. Znalazł on swoje odzwierciedlenie w treści art. 1262 § 1 kodeksu postępowania cywilnego, który stanowi, że Sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata.

Zasady i tryb pobierania kosztów sądowych w sprawach cywilnych, zasady ich zwrotu, wysokość opłat sądowych w sprawach cywilnych, zasady zwalniania od kosztów sądowych oraz umarzania, rozkładania na raty i odraczania terminu zapłaty należności sądowych określa ustawa z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2005 roku, Nr 167, poz. 1398, z późn. zm.).

W myśl art. 3 ust. 1 powołanej wyżej ustawy, opłacie podlega pismo, jeżeli przepis ustawy przewiduje jej pobranie. Obowiązkowi temu podlega nie tylko pozew (w tym także pozew wzajemny), lecz również między innymi wniosek o wszczęcie postępowania nieprocesowego, apelacja, zażalenie, sprzeciw od wyroku zaocznego, zarzuty od nakazu zapłaty, czy też skarga kasacyjna.

Szczególną formą opłaty jest tzw. opłata kancelaryjna, która uiszczana jest od wniosku o wydanie na podstawie akt odpisu, wypisu, zaświadczenia, wyciągu, innego dokumentu oraz kopii, a nadto od wniosku o wydanie odpisu księgi wieczystej.

W przypadku wniesienia nieopłaconego pisma procesowego, które zgodnie z obowiązującymi przepisami podlega takiej opłacie, jeżeli strona nie jest w sprawie reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, przewodniczący wzywa stronę do opłacenia pisma w terminie tygodniowym, pod rygorem jego zwrotu (art. 130 § 1 kodeksu postępowania cywilnego). Jeśli nieopłacone pismo wniesione zostało przez osobę zamieszkałą lub mającą siedzibę za granicą, która nie ma w kraju przedstawiciela, termin do uiszczenia opłaty nie może być krótszy niż miesiąc (art. 130 § 11 kodeksu postępowania cywilnego).

Jeżeli po otrzymaniu wezwania do opłacenia pisma procesowego strona dopełni tego obowiązku w wyznaczonym terminie, pismo takie wywoła skutki od chwili jego pierwotnego wniesienia (art. 130 § 3 kodeksu postępowania cywilnego). Jeśli jednak należna opłata nie zostanie uzupełniona, po bezskutecznym upływie terminu,przewodniczący zwraca pismo stronie, a zwrócone w ten sposób pismo nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma procesowego do sądu (art. 130 § 2 kodeksu postępowania cywilnego).

Jak z przywołanych powyżej uregulowań wynika, niewywiązanie się z obowiązku uiszczenia należnej opłaty sądowej od pisma procesowego, względnie brak uzupełnienia opłaty w zakreślonym przez przewodniczącego terminie, wiąże się z istotnymi konsekwencjami procesowymi. Nieopłacone pismo podlega bowiem obligatoryjnemu zwrotowi i nie wywołuje żadnych skutków prawnych związanych z jego wcześniejszym wniesieniem. Negatywne konsekwencje wynikające z takiej sytuacji mogą być w pewnych okolicznościach niezmiernie poważne, w szczególności w przypadku nieopłacenia pozwu. W przypadku bowiem, kiedy pozew złożony został w ostatnich dniach przed upływem terminu przedawnienia dochodzonego w nim roszczenia, wielce prawdopodobne jest, że zwrot pozwu, z uwagi na niszczenie należnej opłaty sądowej, nastąpi już po upływie tego terminu. Skoro – jak już wcześniej nadmieniono – zwrócone pismo nie wywołuje żadnych skutków prawnych, w omawianej sytuacji nie dojdzie do przerwania biegu przedawnienia takiego roszczenia. Z kolei, z uwagi na fakt przedawnienia roszczenia, strona zostanie co do zasady pozbawiona możliwości ponownego wniesienia zwróconego uprzednio pozwu.

Opłata sądowa od pisma procesowego może zostać uiszczona w zasadzie na dwa sposoby. Strona ma możliwość dokonania zapłaty, najczęściej w formie przelewu,bezpośrednio na rachunek bankowy Sądu. W takiej sytuacji zapłata winna zostać uczyniona na rachunek tego Sądu, do którego, bądź też za pośrednictwem którego, dane pismo procesowe jest wnoszone. Informacje dotyczące numerów rachunków bankowych Sądów znajdują się na ich oficjalnych stronach internetowych. W takiej sytuacji do wnoszonego przez siebie pisma strona zobowiązana jest załączyć pisemne potwierdzenie dokonanego przelewu. Drugą możliwością jest natomiast zakup przez stronę bezpośrednio w kasie Sądu znaków opłaty sądowej w odpowiedniej wysokości. Znaki te należy następnie nakleić na oryginał pisma procesowego podlegającego opłacie i w takiej postaci złożyć je wraz z wymaganymi odpisami i załącznikami w biurze podawczym Sądu, względnie wysłać je przesyłką poleconą.

Cytowana uprzednio ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje kilka rodzajów opłat sądowych, a mianowicie:

Opłatę stałą – którą pobiera się w sprawach o prawa niemajątkowe oraz we wskazanych w ustawie niektórych sprawach o prawa majątkowe, w wysokości jednakowej, niezależnie od wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia. Opłata ta nie może być niższa niż 30 złotych i wyższa niż 5000 złotych. Wysokość opłaty stałej w odniesieniu do konkretnych spraw określona została bezpośrednio w przepisach wspomnianej ustawy.

Opłatę stosunkową – która uiszczana jest w sprawach o prawa majątkowe. Wynosi ona 5% wartości przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarżenia, jednak nie mniej niż 30 złotych i nie więcej niż 100 000 złotych. Opłata stosunkowa w sprawach o prawa majątkowe dochodzone w postępowaniu grupowym wynosi z kolei 2% wartości przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarżenia, jednak nie mniej niż 30 złotych i nie więcej niż 100 000 złotych. Ustalając wysokość należnej opłaty stosunkowej należy mieć na względzie istotną zasadę ustawową, zgodnie z którą, końcówkę opłaty zaokrągla się w górę do pełnego złotego.

Opłatę tymczasową – której dokładna wysokość określana jest przez przewodniczącego i która pobierana jest od pisma wniesionego w sprawie o prawa majątkowe, w której wartości przedmiotu sprawy nie da się ustalić w chwili jej wszczęcia. Opłata ta określana jest w granicach od 30 złotych do 1000 złotych, a w sprawach dochodzonych w postępowaniu grupowym od 100 złotych do 10 000 złotych. W takiej sytuacji, w orzeczeniu kończącym postępowanie w pierwszej instancji Sąd określa wysokość opłaty ostatecznej, która jest bądź opłatą stosunkową, obliczoną od wartości przedmiotu sporu ustalonej w toku postępowania, bądź opłatą określoną przez Sąd, jeżeli wartości tej nie udało się ustalić. Opłatę ostateczną Sąd określa w kwocie nie wyższej niż 5000 złotych, mając na względzie społeczną doniosłość rozstrzygnięcia i stopień zawiłości sprawy. Jeżeli opłata ostateczna jest wyższa od opłaty tymczasowej, sąd orzeka o obowiązku uiszczenia różnicy, stosując odpowiednio zasady obowiązujące przy zwrocie kosztów procesu.

Opłatę podstawową – która pobierana jest w sprawach, w których przepisy nie przewidują opłaty stałej, stosunkowej lub tymczasowej. Opłata ta wynosi 30 złotych i stanowi minimalną opłatę, którą strona jest obowiązana uiścić od pisma podlegającego opłacie, chyba że ustawa stanowi inaczej. Pobranie od pisma opłaty podstawowej wyłącza pobranie innej opłaty. Zaznaczyć przy tym należy, że przepisów o opłacie podstawowej nie stosuje się w postępowaniu wieczystoksięgowym oraz w postępowaniu rejestrowym.

Przepisy omawianej ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewidują sytuacje, w których strona postępowania obowiązana jest uiścić opłatę w całości,jak również przypadki, w których pobiera się opłatę w określonych częściach ułamkowych.

Całą opłatę pobiera się od pozwu i pozwu wzajemnego oraz wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego lub samodzielnej jego części, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przy czym przepisy ustawy przewidujące pobranie opłaty od pozwu lub wniosku wszczynającego postępowanie w sprawie stosuje się również do opłaty od apelacji, skargi kasacyjnej, skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, interwencji głównej, skargi o wznowienie postępowania, skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Z kolei połowę opłaty pobiera się od sprzeciwu od wyroku zaocznego i od wniosku o uchylenie europejskiego nakazu zapłaty. Czwartą część opłaty pobiera się od pozwu w postępowaniu nakazowym oraz od pozwu w elektronicznym postępowaniu upominawczym. Piątą część opłaty pobiera się od interwencji ubocznej oraz od zażalenia, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast trzy czwarte części opłaty pobiera się od pozwanego w razie wniesienia zarzutów od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym.

W odniesieniu do sytuacji, w których wspomniana wyżej ustawa przewiduje obowiązek uiszczenia jedynie ułamkowej części opłaty, pamiętać jednak należy, że opłata taka nie może wynosić mniej niż 30 złotych (opłata minimalna). Przy czym, jeśli opłata ta ma być pobrana przed ustaleniem opłaty ostatecznej, pobiera się odpowiednią część opłaty tymczasowej, nie mniej jednak niż 30 złotych.

W kontekście opisanych wyżej uregulowań pamiętać także należy, że ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych określa wykaz pism, od których nie pobiera się żadnej opłaty, jak również wskazuje w jakich przypadkach określone strony nie są obowiązane do uiszczenia kosztów sądowych, do których zalicza się między innymi omawiane opłaty sądowe.

Pierwsze ze wspomnianych sytuacji (tzw. zwolnienia przedmiotowe od opłat) dotyczą między innymi wniosku o udzielenie zabezpieczenia, który zgłoszony został w piśmie rozpoczynającym postępowanie, a także wniosku o przyjęcie oświadczenia o uznaniu dziecka, o nadanie dziecku nazwiska, o przysposobienie dziecka, o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką oraz o umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka (art. 95 ustawy o kosztach w sprawach cywilnych).

Drugie natomiast (tzw. zwolnienia podmiotowe od kosztów), odnoszą się między innymi do strony dochodzącej roszczeń alimentacyjnych oraz strony pozwanej w sprawie o obniżenie alimentów, pracownika wnoszącego powództwo lub strony wnoszącej odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, czy też strony, która została zwolniona od kosztów sądowych przez Sąd – w zakresie przyznanego jej zwolnienia (art. 96 ustawy o kosztach w sprawach cywilnych).