Ważne zmiany w prawie spadkowym po 17 sierpnia 2015 roku

17 sierpnia 2015 roku zaczniemy stosować przepisy unijne, które dla naszych obywateli są wręcz rewolucyjne. Mają one szczególne znaczenie dla osób przebywających za granicą oraz ich ewentualnych spadkobierców.

W dniu 16 sierpnia 2012 r. weszło bowiem w życie rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego. Na mocy przepisów przejściowych rozporządzenie to będzie stosowane w sprawach dziedziczenia po osobach zmarłych w dniu lub po dniu 17 sierpnia 2015 roku. Przepisy tego rozporządzenia wprowadzają istotne zmiany w odniesieniu do określania prawa właściwego w sprawach spadkowych, które to zmiany mają szczególne znaczenie dla obywateli polskich zamieszkałych poza granicami Polski. 

Zgodnie z ogólną zasadą wprowadzoną unijnym rozporządzeniem, prawem właściwym w sprawach spadkowych będzie co do zasady prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili jego śmierci, chyba że w sprawie zachodzą wyjątkowe okoliczności. Oznacza to w praktyce, że spadek po polskim obywatelu będziemy nabywać odpowiednio według prawa obcego, np.  niemieckiego, jeśli zmarły w chwili śmierci przebywał na terenie określonego kraju i miał z nim ścisły i stabilny związek, np. od dłuższego czasu mieszkał na terytorium tego kraju. Dla ustalenia prawa właściwego w sprawie spadkowej nie będzie miało znaczenia, jakiego obywatelstwa była osoba zmarła. Rozwiązanie przyjęte przez organy unijne ma bowiem na celu ujednolicenie zasad spadkobrania na terenie całej Unii Europejskiej. Należy pamiętać jednak o tym, że zasady dziedziczenia w każdym państwie członkowskim są inne – w niektórych państwach do dziedziczenia powoływani są również partnerzy ze związków nieformalnych, co do tej pory było niemożliwe w polskim prawodawstwie.

Może być jednak tak, że przyszły spadkodawca nie będzie chciał podlegać przepisom spadkowym obowiązującym w jego aktualnym miejscu pobytu, gdyż przykładowo pomijają one osoby z najbliższego kręgu jego rodziny. Unijne przepisy wychodzą takim oczekiwaniom naprzeciw wprowadzając możliwość dokonania przez niego za życia wyboru prawa właściwego w sprawach spadkowych. Należy jednak pamiętać, że możliwość dokonania wyboru takiego prawa została ograniczona jedynie do prawa ojczystego spadkodawcy. Wybór prawa musi nastąpić w sposób wyraźny w oświadczeniu w formie rozrządzenia na wypadek śmierci (testamentu) lub musi wynikać z postanowień takiego rozrządzenia.

Przepisy rozporządzenia nr 650/2012 wprowadzają również nową instytucję tzw. europejskie poświadczenie spadkowe, czyli dokument, który ułatwi spadkobiercom wykazanie ich praw do spadku we wszystkich państwach członkowskich Unii Europejskiej. Dokument ten będzie funkcjonował odrębnie od postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku wydanego przez sąd lub poświadczenia dziedziczenia przez notariusza. Poświadczenie to umożliwi szybsze rozpatrywanie spraw spadkowych z elementem międzynarodowym oraz ułatwi osobom zamieszkałym w państwach członkowskich Unii dochodzenie praw majątkowych, np. wypłatę środków finansowych znajdujących się na kontach banków mających siedzibę w państwach członkowskich. 

Wraz z wejściem w życie wspomnianego rozporządzenia unijnego, zmianie ulegną również przepisy ustawy – Prawo o notariacie. Projektowane zmiany mają na celu wprowadzenie wyłomu od zasady jednoczesnego stawienia się przed notariuszem sporządzającym protokół dziedziczenia wszystkich zainteresowanych osób, co do tej pory było znacznie utrudnione. Służy temu nowa instytucja projektu protokołu dziedziczenia. Protokół dziedziczenia ma być sporządzany przy udziale co najmniej wnioskodawcy.